فصل دوم : فضاى جامعه اسلامى منتهى به عصر غيبت كبرا « 1 » سال 260 هجرى قمرى كه امام حسن عسكرى عليه السلام با توطئهء معتمد عبّاسى به شهادت رسيد ، غيبت كوتاه امام دوازدهم آغاز شد و 69 سال نيز به طول انجاميد . عوامل بسيارى زمينه‌ساز غيبت امام مهدى عليه السلام بودند كه گفتگو در بارهء همهء آنها هدف اين نوشتار نيست ؛ امّا از آن جايى كه اوضاع و شرايط سياسى ، اجتماعى و فرهنگى حاكم بر جامعهء اسلامى ، بخشى از اين عوامل و يا تأثيرگذار بر آنها بوده‌اند ، لازم است به طور كوتاه به وضعيت جهان اسلام در آستانهء غيبت ، اشاره گردد . بدين منظور ، اوضاع سياسى و فرهنگى جهان اسلام و تشيّع در دو بخش : پيش از غيبت صغرا و دورهء غيبت صغرا ، بررسى مىشود . الف - جهان اسلام ، در آستانهء غيبت صغرا در دهه‌هاى ميانى قرن سوم كه منتهى به غيبت امام دوازدهم شد ، قدرت سياسى به طور كلّى در دست دو گروه بود : نخست ، خاندان عبّاسى كه در بغداد علاوه بر اقتدار سياسى ، زعامت معنوى مسلمانان را نيز براى خود مىدانستند و دوم ، دولت‌هاى خودمختار و نيمه‌مستقل كه در پى تجزيهء سياسى حكومت اسلامى و يا

--> ( 1 ) . متن اوليه به قلم پژوهشگر ارجمند ، حسن حسين زادهء شانه‌چى نگاشته و سپس تنظيم و تكميل و نهايى شده است .